دانشگاه تهران فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران 2423-8120 55 4 2025 12 22 Environmental Rights and Protection of the Hamoun Wetlands in International Law حقابۀ زیست‌محیطی تالاب‌های هامون از منظر حقوق بین‌الملل 2635 2656 104178 10.22059/jplsq.2024.378314.3556 FA مهناز رشیدی استادیار گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران محمدحسین رمضانی قوام‌آبادی دانشیار گروه حقوق محیط زیست و بشر، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2024 06 22 Multiple development projects in Afghanistan, by blocking and diverting the flow of rivers in the Helmand River basin, have led to the drying of the Hamoun wetlands and the disregard of their environmental water rights. The concept of environmental water rights has not been explicitly addressed in binding bilateral or multilateral treaties between Iran and Afghanistan. This study seeks to answer the question: How do the principles and rules of international law obligate the Afghan government to ensure the environmental water rights of the Hamoun wetlands? The research hypothesis is that, with the expansion of ecosystem-based approaches in water resource management and the development of international environmental law, both treaty-based and customary principles impose obligations on states to maintain the sustainability of aquatic ecosystems. The results of the authors’ descriptive-analytical study, based on library research, indicate that the “allocated water rights” defined in the Helmand River Treaty do not encompass the concept of environmental water rights. Moreover, there are no bilateral treaties between Iran and Afghanistan governing other rivers in the Helmand River basin. Nevertheless, other binding treaty and customary principles between the parties—such as the principle of equitable and reasonable use, the prohibition of significant transboundary harm, and the obligations of prevention and due diligence—imply the necessity of ensuring environmental water rights to preserve and restore the Hamoun wetlands. طرح‌های توسعه‌ای متعدد افغانستان، از طریق انسداد و انحراف جریان رودخانه‌های حوضۀ آبریز هیرمند، به خشکی تالاب‌های هامون و نادیده گرفتن حقابۀ زیست‌محیطی آن منجر شده است. حقابۀ محیط زیستی، مفهومی است که در معاهدات دوجانبه و چندجانبۀ لازم‌الاجرا میان ایران و افغانستان مطرح نشده است. سؤالی که این پژوهش در جست‌وجوی پاسخ به آن برآمده آن است که اصول و قواعد حقوق بین‌الملل چگونه دولت افغانستان را به تأمین حقابۀ محیط زیستی تالاب‌های هامون ملزم می‌کند؟ فرضیۀ پژوهش آن است که با گسترش رویکرد زیست‌بومی در مدیریت منابع آبی و توسعۀ حقوق بین‌الملل محیط زیست، اصول و قواعد معاهداتی و عرفی این شاخه از حقوق، تعهداتی را در زمینۀ حفظ پایداری زیست‌بوم‌های آبی بر دولت‌ها تحمیل می‌کنند. نتایج مطالعات توصیفی- تحلیلی نگارندگان از طریق داده‌های کتابخانه‌ای، مؤید آن است که «حقابۀ» معین‌شده در معاهدۀ هیرمند، مفهوم حقابۀ محیط زیستی را در برنمی‌گیرد و در سایر رودخانه‌های حوضۀ آبریز هیرمند، معاهده‌ای دوجانبه میان ایران و افغانستان وجود ندارد. اما سایر اصول و قواعد معاهداتی و عرفی لازم‌الاجرای میان طرفین مانند اصل استفاده منصفانه و معقول، منع آسیب قابل توجه فرامرزی، پیشگیری و مراقبت مقتضی متضمن لزوم تأمین حقابۀ محیط زیستی برای حفظ و احیای تالاب‌های هامون است. https://jplsq.ut.ac.ir/article_104178_fadcdcd5594ddd329e5ce37a7f3bf3ab.pdf