دانشگاه تهران فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران 2423-8120 مقالات آماده انتشار 2027 03 22 Justiciability of Human Economic and Social Rights Based upon the Constitutions; Special Focus on the Constitution of the Islamic Republic of Iran قابلیت دادخواهی از حقوق اقتصادی و اجتماعی بشر بر مبنای قوانین اساسی؛ نگاهی ویژه بر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران 1 25 105480 10.22059/jplsq.2025.386080.3638 FA نادر میرزاده کوهشاهی دانشیار گروه حقوق عمومی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران، ایران. حسین صیادعبدی دانش آموخته کارشناسی ارشد حقوق بشر دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2024 11 26 Human Economic and Social Rights protect the fundamental needs of human beings; nevertheless, reasons, including progressiveness, vagueness, and restricted resources, have made scholars and the executive bodies consider these rights unjusticiable. This research, by using a Descriptive-Analytical method and referencing documents, cases, and theories, first tries to discover the justiciability of Economic and Social Rights and then analyses the textual status of constitutions, with special regard to the Constitution of Iran, for the purpose of specifying those rights and identifying them as justiciable. This research firstly concludes that available documents undermine the unjusticiability view and validate the enforcement of these rights by judicial review; secondly, the text of the constitutions is the primary instrument to specify the rights that either can be claimed based upon the text autonomously or judicial interpretation of the text would enforce the rights; Subsequently, it concludes, although a striking number of Economic and Social Rights has been enshrined in the Constitution of Iran, none of them is justiciable except for Right to Own Property hence fulfillment of them requires solutions excluding the text of the constitution; Furthermore Divan Edalat Edari (= Court of Administrative Justice), in accordance with Article 173 of the Constitution of Iran, has had a prominent role in the implementation and commitment of Iran's Government to the aforementioned rights. حقوق اقتصادی و اجتماعی بشر از بنیادی‌ترین نیازهای انسان حمایت می‌کند مع‌الوصف عللی از جمله تدریجی‌بودن، ابهام و کمبود منابع سبب شده است تا اندیشمندان و نهادهای اجرایی این حقوق را قابل دادخواهی ندانند؛ بنابراین پژوهش فعلی با توسل به روش توصیفی‌ـ تحلیلی و مراجعه به اسناد، آرا و نظریات مکتوب، نخست در پی آن است که قابلیت دادخواهی یا عدم آن را در رابطه با این حقوق کشف کند و سپس جایگاه متن قانون اساسی یک کشور را، با توجهی ویژه به قانون اساسی ایران، در شناسایی و متعاقباً قابل دادخواهی خواندن حقوق یادشده بسنجد. فرجام آنکه اولاً مستندات موجود دیدگاه نبود قابلیت دادخواهی را تضعیف و بر تضمین و جبران این حقوق از طریق نظارت قضایی صحه می‌گذارند؛ ثانیاً متن قانون اساسی اصلی‌ترین سند در شناسایی این حقوق است که در مواردی خود به‌تنهایی می‌تواند مبنای اقامۀ دعوا قرار گیرد و یا با تفاسیر قضات از متن آن، امکان جبران قضایی حقوق اخیر وجود خواهد داشت؛ ثالثاً قانون اساسی ایران اگرچه تعداد قابل توجهی از حقوق اقتصادی و اجتماعی را دربرمی‌گیرد، به جز حق مالکیت سایر حقوق را قابل دادخواهی نخوانده و برای تضمین آن‌ها باید راه‌حلّی غیر از استمساک به متن قانون اساسی جستجو کرد؛ در زمینۀ کنونی دیوان عدالت اداری بر پایۀ اصل 173 نقش مؤثری در متعهد کردن دولت ایران و اجرای وظایفش در رابطه با حقوق بالا ایفا کرده است. https://jplsq.ut.ac.ir/article_105480_2c6784eb128b3dd53f00f20e7207fe5c.pdf