مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران
دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

قواعد حاکم بر فیلترینگ در پرتو حق آزادی ارتباطات: با نگاهی به رویکرد شورای اروپا، ژاپن و بلژیک

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

حسن پور بافرانی 1
حمیدرضا حیدرپور 2
ژیلا مهرآرا 3

1 دانشیار دانشکدۀ علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 پژوهشگر پسادکترای حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

3 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشگاه میبد، تهران، ایران

https://doi.org/10.22059/jplsq.2025.381097.3588
چکیده
هدف این مقاله، آن است که قواعد حاکم بر فیلترینگ را در پرتو حق آزادی ارتباطات و با نگاهی به رویکرد شورای اروپا و دو کشور ژاپن و بلژیک، بررسی کند و راهکار مطلوب برای مواجهۀ مقنن ایرانی با موارد فیلترینگ را ارائه دهد. نتایج حاصل از این پژوهش که با رویکرد توصیفی‌ـ تحلیلی و با روش مطالعۀ کتابخانه‌ای تدوین‌شده، حاکی از آن است که فیلترینگ اصولاً پدیده‌ای برخلاف مقتضای حق آزادی ارتباطات است، پس اقدام به آن، باید یک مقولۀ استثنایی محسوب شود و مبتنی بر ادلۀ عقلانی کافی و اقدام بخردانۀ حاکمیت‌هایی باشد که به آزادی ارتباطات میان شهروندان احترام می‌گذارند؛ همچنین، مهم‌ترین موارد استثنایی که در آن‌ها فیلترینگ مُجاز به شمار می‌رود، عبارتند از: بروز حملات تروریستی یا مخاطرات امنیتی، دسترسیِ خردسالان به داده‌ها و سامانه‌های غیراخلاقی و دسترسی به سامانه‌ها و داده‌های مجرمانه (بزه‌خیز). از سوی دیگر، بنابر استثنایی محسوب شدن فیلترینگ مجاز، قواعد حاکم بر این نوع فیلترینگ عبارتند از: قابل پیش‌بینی بودن، قابلیت اعتراض، نظارت‌پذیر بودن، معیّن بودن مدت، ضروری بودن و قانون‌مدار بودن فیلترینگ. بر این پایه، مقنن ایرانی باید در صدد تصویب قانون فیلترینگ و احصای موارد فیلترینگ مُجاز و قواعد حاکم بر آن، برآید.

کلیدواژه‌ها

اصل آزادیِ تبادل و دسترسی به اطلاعات
بایسته‌های فیلترینگ
حق آزادیِ ارتباطات
فیلترینگ مُجاز
قانون فیلترینگ
قواعد فیلترینگ مُجاز
نظام حقوقی ایران
موضوعات

عنوان مقاله English

The Rules Governing Internet Filtering in light of the Right to Freedom of Communication (with a view to the Approach of the Council of Europe, Japan and Belgium)

نویسندگان English

Hassan poorBaferani 1
Hamidreza Heydarpour 2
Jila Mehrara 3
1 Associate Prof., Faculty of Administrative Sciences and Economics, University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 Postdoctoral Researcher in Criminal Law and Criminology, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
3 Ph.D. Student in Criminal Law and Criminology, University of Meybod, Tehran, Iran
چکیده English

This paper examines rules governing restrictions on internet access referred to as “internet filtering” in light of the right to freedom of communication and with a view to the approach of the Council of Europe as well as Japan and Belgium. It presents an optimal solution for Iranian legislators to deal with filtering cases. Results of this paper indicate internet filtering is basically a phenomenon contrary to the requirements of the right to freedom of communication, and therefore, taking action against this freedom should be considered an exceptional topic and based on sufficient rational evidence and wise action by governments that respect freedom of communication of citizens. In addition, the most notable exceptional cases in which internet filtering is permissible include: occurrence of terrorist attacks or security risks, access by minors to immoral data and systems, and access to systems and data that lead to crime. Also, since lawful internet filtering is considered to be the exception, rules governing lawful filtering include: predictability, ability to appeal, monitoring, limited period, necessity, and legality. Accordingly, the Iranian legislator should aim to enact an internet filtering law which enumerates the cases where internet filtering would be permissible and its governing rules.

کلیدواژه‌ها English

Principle of Freedom of Exchange and Access to Information
filtering requirements
The Right to Freedom of Communication
permitted filtering
Internet Filtering Act
permitted internet filtering rules
Iranian legal system.
  1. فارسی

الف) کتاب‌ها

  1. بیابانی، غلامحسین و سلطانی‌فر، محمد (1397). اصول و مبانی حقوق بین‌الملل ارتباطات. تهران: دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها.
  2. پلومان، ادوارد (1399). حقوق بین‌الملل ارتباطات و اطلاعات. ترجمۀ بهمن آقایی، چ 3، تهران: گنج‌ دانش.
  3. معتمدنژاد، کاظم و معتمدنژاد، رویا (1398). حقوق ارتباطات. چ 9، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها. ج 1.
  4. میرعمادی، طاهره (1398). مبانی حقوق شهروندی در فضای تبادل اطلاعات. تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعۀ علوم انسانی.
  5. هیک، استیون؛ اف هلپین، ادوارد؛ هواسکینز، اریک (1386). حقوق بشر و اینترنت. ترجمۀ سیدقاسم زمانی و مهناز بهرام‌لو، تهران: خرسندی.

 

ب) مقالات

  1. بابازاده مقدم، حامد و اسدی، عباس (1396). اصول پالایش(فیلترینگ) پایگاه‌های اطلاع‌رسانی اینترنتی. مطالعات رسانه‌های نوین، 9، 163 ـ 194.
  2. بابازاده مقدم، حامد و مهدی رضایی (1393). اصول تدوین قوانین و مقررات برای اینترنت با تاکید بر مصوبات یونسکو و شورای اروپا. پژوهش حقوق عمومی، 15 (42)، 43ـ 82.
  3. تکلو، سمیه و مرادخانی، فردین (1400). تعدد نهادهای قانون‌گذاری با تأکید بر جایگاه مصوبات شورای عالی فضای مجازی در نظام حقوقی ایران. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 12 (22)، 25ـ 67.
  4. جلالی فراهانی، امیرحسین (1386). مزیت‌ها و محدودیت‌های فضای سایبر در حوزه‌های آزادی بیان، آزادی اطلاعات و حریم خصوصی. حقوقی دادگستری، 71 (59)، 61ـ 100.
  5. حاجی‌پور، علی و عظیم‌زاده، سعید (1402). گردش آزاد اطلاعات و تداخل صلاحیت‌ها در رویه شورای عالی فضای مجازی. مطالعات حقوقی فضای مجازی، 2 (4)، 1ـ 13.
  6. رادمهر، ایرج (1385). بررسی مفهوم امنیت ملی. علوم و فنون نظامی، 3(5)، 25ـ 39.
  7. رستم‌علی‌زاده، سعید و حاجی‌ملامیرزایی، حامد (1399). نظام حقوقی حاکم بر فیلترینگ اینترنت در ایالات متحدة آمریکا. مطالعات حقوق عمومی، 50 (4)، 1663ـ 1681.
  8. رضایی، مهدی و بابازاده مقدم، حامد (1393). اصول تدوین قوانین و مقررات برای اینترنت با تأکید بر مصوبات یونسکو و شورای اروپا. پژوهش حقوق عمومی، 42، 43ـ 82.
  9. سلیمان دهکردی، الهام و افراسیابی، علی (1394). حق دسترسی آزاد به اطلاعات در نظام حقوقی بین‌المللی و ملی. مطالعات بین‌المللی پلیس، 6 (21)، 75 ـ 100.
  10. شهابی، مهدی و شهیدی، نگار (1397). اخلاق حسنه و نظم عمومی چون منبع اصول و قواعد حقوقی تأملی بر چگونگی گذار از کارکرد سلبی به کارکرد ایجابی نهادهای حقوقی. مطالعات حقوق خصوصی، 48 (3)، 511 ـ 528.
  11. فضائلی، مصطفی و کرمی، موسی (1400). تأملی بر حمایت از حق آزادی بیان در رویۀ دیوان اروپایی حقوق بشر ناظر بر مسدودسازی دسترسی به اینترنت. حقوق فناوری‌های نوین، (4)، 155 ـ 182.
  12. کدخدایی، عباسعلی و جلیلی، سیدرضا (1403). استناد به امنیت ملی در رویۀ حقوقی بین‌المللی. مطالعات حقوق عمومی، 54 (1)، 1 ـ 24.
  13. میرزایی، حمید؛ شعبان‌نیا منصور، مهدی؛ گرجی ازندریانی، علی‌اکبر (1400). بررسی رویکردهای حاکمیت قانون برای اِعمال فیلترینگ در فضای مجازی با بحران‌ها و تهدیدهای اجتماعی. مدیریت بحران، ویژه‌نامۀ دوم (پدافند غیرعامل)، 15 ـ 27.
  14. محسنی، وجیهه؛ هاشمی، سیدمحمد؛ جاوید، محمدجواد و عباسی، بیژن (1400). تحلیل و نسبت‌سنجی حقوقی تضمین شهروندی با فیلترینگ. دیدگاه‌های حقوق قضایی، (94)، 79 ـ 118.
  15. میرزایی، ولی؛ وطنی، امیر و عباسی سرمدی، مهدی (1398). ساختار اخلاقی در حدود آزادی اطلاعات و فیلترینگ در ایران. پژوهش های اخلاقی، 10 (2)، 265 ـ 276.
  16. ویژه، محمدرضا و طاهری، آزاده‌سادات (1390). تحلیلی بر قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات در پرتو اصول کلی حاکم بر دسترسی به اطلاعات. پژوهش حقوق عمومی، (35)، 237 ـ 268.

 

ج) پایان‌نامه‌ها

  1. اسدی، فرنوش(1399)، آموزش حقوق ‌بشر برای تضمین حق بهره‌مندی از فضای مجازی. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد حقوق ‌بشر. به راهنمایی رضا اسلامی. تهران: دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی.
  2. بهروزی، علیرضا(1401)، سیاست جنایی ایران در قبال حق دسترسی آزاد به اطلاعات. پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی. به راهنمایی محمدعلی بابایی. قزوین: دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه بین‌المللی امام‌خمینی(ره).
  3. رحیمی، فرزاد(1398)، حق بر دسترسی به اطلاعات و رسانه‌های نوین مجازی در پرتو حقوق بشر. پایان‌نامه کارشناسی حقوق بشر. به راهنمایی قاسم زمانی. قم: دانشکده حقوق، پردیس دانشگاه تهران.
  4. صدقی، عبدالله(1398)، ارزیابی قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات در ایران در پرتو اصل آزادی اطلاعات. پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق ارتباطات، به راهنمایی علی آدمی. تهران: دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی.

صفری، ملیکا(1399)، رویه دیوان اروپایی حقوق بشر پیرامون حق دسترسی آزاد به اینترنت. پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق بشر. به راهنمایی رضا اسلامی. تهران: دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی.

 

  1. انگلیسی
  2. A) Books
  3. Appell, M. (2016). A New Responsibility for Internet Platforms: Germany's New Hate Speech La., American Institute for Contemporary German Studies.
  4. Attoney General Department (2023). Right to Freedom of Opinion and Sxpression (Public sector Guidance Sheet). Canada.
  5. Banett, (2012). Right of Freedom of Internet. Oxford University.
  6. Barry, J. B. (2018). Access to Content: Censorship, Blocking and Filtering )Advanced Modules on Digital Rights and Freedom of Expression Online in Sub-Saharan Africa). Media Deffence.
  7. Council of Europe (2022). Freedom of Expression and Information. ECHR.
  8. DeTan, C., & Shorts, E. L. (ed.) (2012). Public Law and Human Rights. Sweet & Maxwell.
  9. Ferdinand, P. (2013). The Internet, Democracy & Democratization. London: Frankcass.
  10. Howard, C. (2013). The Freedom of Information. Sage.
  11. Kharouni, L. (2013). Africa: A New Safe Harbor for Cybercriminals?. Trend Micro Incorporated.
  12. Master, A. (2023). Modeling and Charcteriztion of Internet Censorship Technologies. A Dissertation Submitted to the Faculty of Purdue University In Partial Fulfillment of the Requirements for the degree of Doctor of Philosophy, Department of Technology. West Lafayette, Indiana.
  13. Mcgoldric, D. (2012). The Human Rights Community. Oxford Clarendon.
  14. Ramachander, S. (2016). Access Denied-The Practice and Policy of Global Internet Filtering. London: Cambridge Massachusetts.
  15. Steiner, H. J., & Alston, P. (2013). International Human Rights in Context: Law, Politics, Morals. Oxford University.
  16. UN Committee on the Human Rights (2020). Access to Content: Censorship, Blocking and Filtering (Overview of censoring, blocking and filtering of content). New York.
  17. UNESCO (2022). Freedom of Connection, Freedom of Expression. The Changing Legal and Regulatory Ecology Shaping the Internet, Vienna.
  18. Wacc, R. (2023). Communication Rights in Theory and Practice. New York.
  19. Yau, H., & Heung W. W. (2021). Censorship in Japan، Routledge Culture, Society, Business in East Asia Series. London: Routledge.

 

  1. B) Articles
  2. Bashir, H., & Nasrollahi, M. S. (2018). A Comparative Study of Regulating the Filtering of Cyberspace in the US, the EU and China: Proposals for Policymaking in Iran, Cyberspace Studies, 2 (1), 10-39.
  3. Montero, E., & Van Enis, Q. (2023). Enabling Freedom of Expression in the Light of Filtering Measures Imposed on Internet Intermediaries: Squaring the Circle?. Computer Law & Security Review, 48, 273-304.
  4. Hashemzadegan, A., & Gholami, A. (2022). Internet Censorship in Iran: An Inside Look. Cyberspace Studies, 6 (2), 180-211.
  5. Husovec, M. )2023). Mandatory Filtering Does not Always Violate Freedom of Expression: Important Lessons from Poland v Council and European Parliament. Common Market Law Review, 60 (1), 10-28.
  6. Stoycheff, E. (2018). Online Censorship and Digital Surveillance: The Relationship Between Suppression Technologies and Democratization Across Countries. Information, Communication & Society, 23 (4), 412-433.

 

  1. C) Rules, Recommendations, Announcements & Reports
  2. Country Report: Belgium، Freedom in the Internet, Freedom House, 11 January 2023. Retrieved 12 November 2023.
  3. Declaration of Guaranteeing the Right to Freedom of Communication (2015(
  4. Declaration of the Council of Europe of Freedom of Communication on the Internet (2020(
  5. International Covenant on Civil and Political Rights )1966(
  6. International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights )1966)
  7. Recommendation of the Council of Europe Regarding the requirements of the Internet Filtering Process and Guaranteeing the Right to Freedom of Communication (2022(
  8. Recommendation of the Requirements Governing the Policies related to Internet Filtering (2022)
  9. The World Declaration of Human Rights )1948(
مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران
دوره 56، شماره 2 - شماره پیاپی 46
تابستان 1405
تابستان 1405
صفحه 725-751

  • تاریخ دریافت 28 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 10 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 13 مرداد 1404

صفحه اصلی

اصول اخلاقی انتشار مقاله

فرایند ارزیابی و پذیرش مقالات

ارسال مقاله

بانک‌ها و نمایه‌نامه‌ها

تماس با ما