نویسندگان

1 دانشیار، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری حقوق عمومی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی،پردیس البرز، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

مفهوم قانون از بنیادین‌ترین مفاهیم و مبانی نظری حکومت قانون است که نقش مهمی در شکل‌گیری نظریۀ دولت مشروطه داشته است. با توجه به این واقعیت که هیچ جامعه‌ای در هیچ مقطعی بدون قانون نبوده و با لحاظ این پیش‌فرض که مفهوم قانون دارای سیری تکوینی و دو صورت «مدرن» و «قدیم» است و اینکه مفهوم مدرن قانون، در «گسست» و «تداوم» مفهوم قدیم تکوین یافته است، این مقاله نشان می‌دهد که مفهوم جدید قانون با تحول در مضمون، در تداوم مفهوم قدیم قانون، تکوین یافته است. مستشارالدوله، نخستین اندیشمندی است که با درک مبنای متفاوت قانون در دو صورت «قدیم» و «مدرن» قانون، اصلِ ضرورت تأسیس مفهوم جدید قانون را درک و پاره‌ای مقدمات، به‌منظور تحقق این مهم تهیه کرد. به نظر نگارندگان درک مستشارالدوله از مفهوم قانون متفاوت با درک متقدمان بوده و رسالۀ «یک کلمۀ» وی، نخستین رساله در ضرورت حکومت قانون است. وی در این رساله به مدد ایجاد تحول در مضمون مفهوم قانون، این مفهوم را که ریشه در ارادۀ حاکم و حکم شرع (به‌عنوان دو مبنا و منشأ مفهوم قدیم قانون) داشت، به مفهوم مدرن قانون که از نظر مستشارالدوله، ریشه در اراده و خواست مردم داشت، متحول ساخت. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی، درصدد پاسخگویی به این پرسش است که مبانی و هدف مستشارالدوله از تحول مفهوم قانون چگونه و چه بوده است؟ به‌نظر می‌رسد مستشارالدوله با تکیه بر مبانی و مفاهیمی چون «ارادۀ عموم» و «رضایت» مردم و با هدف استقرار «عدل»، «برابری» و «ترقی»، به‌عنوان اهداف مهم حاکمیت قانون، مبادرت به این امر مهم ورزید و از دل مفهوم قدیم قانون، مفهوم مدرن قانون را تعریف کرد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Concept of Law in Mustashār al-Dawlah’s Thoughts

نویسندگان [English]

  • Began Abbasi 1
  • Reza Yaghoubi 2

1 Associate Prof , Faculty of Law and Political Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran

2 PH, D, Student, Alborz Complex. Tehran University, Tehran

چکیده [English]

The concept of law is one of the most fundamental concepts and theoretical bases of rule of law and has an important role in formulating the constitutionalism theory. With respect to the fact that no society has ever been lawless, and bearing in mind that the concept of law includes a formative process and is in “modern” and “traditional” forms and the modern concept of law is formed in “discontinuity” and/or “continuity” of the traditional formation, the present study indicates that the new concept of law is formed in continuation of the traditional concept with a change in the themes. Mustashār al-Dawlah was the first philosopher who realized a different fundament of law in two forms of “traditional” and “modern”. He understood the necessity of establishment of a new understanding of law and to take courses of action to realize the fact. This article entails that Mustashār al-Dawlah’s understanding of the concept of law was different from his antecedents’, and his monograph named Yek Kalameh (One Word) is the first one on the necessity of rule of law. Utilizing a change in the theme of concept of law, Mustashār al-Dawlah could change this concept, which rooted in the will of ruler and Sharia’s decree (as two bases and origins of traditional concept of law) into a modern concept of law which rooted in the will and intention of ordinary people in Mustashār al-Dawlah’s vision. Taking a descriptive-analytical method, this article aims to inquire how and what the bases and goals of Mustashār al-Dawlah were in making the change in concept of law. It seems that Mustashār al-Dawlah took the course of action relying on the bases and concepts such as “people’s will” and “people’s satisfaction” with the aim of establishing “justice”, “equality”, and “progress” as the important goals of rule of law and defined the modern concept of law from the heart of the traditional one.

کلیدواژه‌ها [English]

  • People’s Will
  • Justice
  • law
  • Mustashār al-Dawlah
  • Constitutionalism

1. فارسی

الف) کتاب‌ها

1. آخونداوف، میرزافتحعلی (1963م). الفبای جدید و مکتوبات، به کوشش حمید محمدزاده، آذربایجان: باکو، بی‌نا.

2. آدمیت، فریدون (1340). فکر آزادی و مقدمۀ نهضت مشروطیت، تهران: سخن.

3. اصیل، حجت‌الله (1394). رساله‌های میرزا ملکم خان ناظم الدوله، تهران: نشر نی، چ سوم.

4. پاشازاده، غلامعلی (1392). در جستجوی قانون، تهران: انتشارات علمی.

5. حاج سیاح، محمدعلی (1359). خاطرات حاج سیاح به کوشش: حمید سیاح و به تصحیح سیف‌الله گلکار، چ سوم، تهران: امیرکبیر.

6. زرگری‌نژاد، غلامحسین (1390). رسایل مشروطیت، تهران: مؤسسۀ تحقیقات و توسعۀ علوم انسانی.

7. دایسی، آلبرت (1395). درآمدی بر حقوق اساسی، به کوشش: سید ناصر سلطانی، تهران: نگاه معاصر.

8. طباطبایی، سید جواد (1386). نظریۀ حکومت قانون در ایران، تبریز: ستوده.

9. ---------------- (1393). نظام‌های نوآیین در اندیشۀ سیاسی، تهران: مینوی خرد.

10. عامری، حامد (1394). تجدد و قانون‌گرایی، تهران: نگاه معاصر.

11. نویمان، فرانتس (1390). آزادی و قدرت و قانون، ترجمۀ عزت‌الله فولادوند، تهران: خوارزمی.

12. مجدالملک، حاج میرزامحمدخان (1358). کشف الغرایب مشهور به رسالۀ مجدیه، با تصحیح و مقدمه و توضیحات: گرکانی، فضل‌الله، تهران: اقبال.

13. مستشارالدوله، میرزا یوسف‌خان (1386). یک کلمه، به اهتمام دولت علیرضا شاهی، تهران: انتشارات بال.

14. ناظم‌الاسلام کرمانی، میرزا محمد (1332). تاریخ بیداری ایرانیان، تهران: کتابفروشی ابن‌سینا.

 

ب) مقالات

15. راسخ، محمد؛ بخشی‌زاده، فاطمه (1393). «مفهوم قانون در عصر مشروطه: نویسندگان متقدم»، فصلنامۀ تحقیقات حقوقی، ش 68، صص 1-23.

16. ------------------------- (1392). «پیش‌زمینۀ مفهوم قانون در عصر مشروطه: از مالک الرقابی تا تنظیمات»، مجلۀ حقوقی دادگستری، سال هفتادوهفتم، ش 83.

17. سلطانی، سید ناصر (1395). «مذاق مملکت و معنای مشروطة ایرانی»، جشن‌نامۀ جواد طباطبایی فیلسوف سیاست، سرویراستار: حامد زارع، تهران: فلات، صص 312-345.

18. طحان نظیف، هادی؛ احسانی، رضا (1396). «خوانشی نو از دیدگاه‌های تحلیلی نسبت به مفهوم قانون در عصر مشروطه»، پژوهشنامۀ حقوق اسلامی، سال هجدهم، ش 45، صص 57-80.

19. فقیه لاریجانی، فرهنگ؛ فتحعلی‌زادۀ آهنگر، مریم (1395). «نقدی بر نظریات دکتر طباطبایی پیرامون بنیان‌های مفهوم قانون نزد متفکران مشروطه»، مجلۀ مطالعات جامعه‌شناختی، دورۀ 23، ش 48، صص 285-304.

 

2. انگلیسی

20. Berman, Harold j, (2003). Law and Revolution, Formation of the Western Legal Tradition, Harvard, Harvard University Press.

21. Tierney, Brian (1982). Religion, Law and the Growth of Constitutional Thought 1150-1650,oxford university press.