دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری حقوق عمومی، دانشکدۀ معارف اسلامی و حقوق، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران

3 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکدۀ معارف اسلامی و حقوق، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران

چکیده

با توجه به اصول مختلف قانون اساسی به‌خصوص اصل 12، استفاده از واژة «اقلیت» صرفاً در خصوص گروه‌های دینی غیرمسلمان دارای وجاهت قانونی است. اصل 13، برخی از اقلیت‌های دینی را به رسمیت شناخته و اصل 14 نیز بدون اشاره به اقلیتی خاص، دولت اسلامی و مسلمانان را موظف به رعایت «حقوق انسانی» غیرمسلمانان کرده است. با این اوصاف نظام حقوقی ایران با دو دسته از اقلیت‌های دینی با عنوان «شناخته‌شده» و «شناخته‌نشده» مواجه است. برخی از حقوق و تکالیف این اقلیت‌ها، در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. بخش زیادی از این ابهام به‌سبب روشن نبودن مبانی فقهی اساسی‌سازی حقوق این اقلیت‌هاست. ازاین‌رو پرسش از «کیفیت تحلیل مبنای فقهی اساسی‌سازی وضع حقوقی اقلیت‌های دینی در نظام جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر نهاد امان» سؤال محوری پژوهش حاضر است که با روش تحلیلی-توصیفی در ضمن استفاده از آرا و نظرهای فقیهان امامیه، تلاش شده زمینة رفع برخی از نواقص فراهم شود. این پژوهش بررسی موضوعی «حقوقی» را از منظر علم «فقه» در دستور کار دارد. در نهایت پس از تبیین نهاد‌های مختلف فقهی اعم از «ذمه»، «هدنه» و «امان»، چنین جمع‌بندی شده که وضعیت اقلیت‌های دینی در جمهوری اسلامی، اعم از شناخته‌شده و شناخته‌نشده، قابل تطبیق بر نهاد «امان» است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Jurisprudential Basis of Constitutionalization of Legal Status of Religious Minorities in Iran

نویسندگان [English]

  • Alireza Alipanah 1
  • Reza Bakeshlou 2
  • Alireza Mehrabizadeh 3

1 Assistant Prof, Department of Private Law, Faculty of Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran

2 PhD student in Public Law, Faculty of Islamic Science and Law, Imam Sadiq University, Tehran, Iran

3 PhD Student in Private Law, Faculty of Islamic Science and Law, Imam Sadiq University, Tehran, Iran

چکیده [English]

Different racial, linguistic, cultural and religious minorities have formed a diverse population in Iran. Muslims in Iran are about 99.4% of the population, so the Constitution of the Islamic Republic of Iran mandates that the official religion of Iran is Islam. According to Article 13 of the Constitution, the only “recognized religious minorities” are Christians, Jews and Zoroastrians that are able to apply their own cannel law in the interpersonal affairs. As mentioned in Article 14, “unrecognized religious minorities” will be treated well and fairly in Iran. Despite the legal recognition of rights for “recognized” and “unrecognized” religious minorities in the Constitution, how these rights have been enforced has been unclear. In this paper, by analytical-descriptive method and by Islamic jurisprudential study of the subject, it has been concluded that the use of “Aman treaty” in Islamic jurisprudence teachings can resolve many issues concerning religious minorities in Iran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Aman Treaty
  • Dhimma Treaty
  • Hudnah Treaty
  • Minority Rights
  • Religious minorities
  1. فارسی

الف) کتاب‌ها

  1. خامنه‌ای، آیت‌الله سید علی (1388)، اجوبه الاستفتائات، احمدرضا حسینی، چ55، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
  2. خمینی موسوی، آیت الله سید روح‌الله (1389)، صحیفة امام (ره)، چ پنجم، تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
  3. ------------ (1424ق)، توضیح‌المسائل، ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
  4. دانش‌پژوه، مصطفی (1381)، اسلام و حقوق بین‌الملل خصوصی (تابعیت و وضعیت بیگانگان)، چ اول، قم: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه و پژوهشکدة حوزه و دانشگاه.
  5. عبده بروجردی، محمد (1380)، کلیات حقوق اسلامی، چ اول، تهران: رهام.
  6. عمید زنجانی، آیت‌الله عباسعلی (1421ق)، فقه سیاسى‌، ج3، چ چهارم، تهران: امیرکبیر.
  7. کعبی، آیت‌الله عباس (1395)، «تحلیل مبانی نظام جمهوری اسلامی ایران، تحلیل مبانی اصل سیزدهم قانون اساسی»، پژوهشکدة شورای نگهبان، شمارة ‌مسلسل: 13950011.

 

ب) مقالات

  1. حاجی‌ده‌آبادی، احمد (1382)، «تأملی پیرامون قصاص مسلمان در مقابل کافر»، مجلة نامه مفید، ش40، ص 62-39.
  2. عالی‌پناه، علیرضا؛ بکشلو، رضا؛ محرابی‌زاده، علیرضا (1399)، «بررسی فقهی-حقوقی وضعیت اقلیت‌های دینی شناخته‌نشده در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران» فصلنامة مطالعات حقوقی، دورة 12 ش3، ص 218-191.
  3. موسوی بجنوردی، سید محمد (1397)، «عقد ضمان و نقش آن در حقوق مدنی»، پژوهشنامة متین، ش7، ص 88-37.

 

  1. عربی

الف) کتب

  1. ابن‌ادریس، محمد (1410ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج1، چ اول، قم: مؤسسة انتشارات اسلامی.
  2. ابن‌سعید حلی، یحیی (1405ق)، الجامع للشرائع، جعفر سبحانی، چ اول، قم: مؤسسة سیدالشهداء.
  3. ابن‌منظور، محمد بن‌مکرم (1414ق)، لسان العرب، ج13، چ سوم، بیروت: دارصادر.
  4. ابوالصلاح حلبی، تقی‌الدین (1403ق)، الکافی فی الفقه، رضا استادی، چ اول، اصفهان: مکتبه إمام أمیرالمؤمنین (ع).
  5. ابوجیب، سعدی (1408ق)، القاموس الفقهی لغه و اصطلاحاً، چ دوم، دمشق: دارالفکر.
  6. بجنوردی، سیدحسن بن آقابزرگ موسوى (1419ق)، القواعد الفقهیه‌، چ اول، قم: نشر الهادی.
  7. جوهری، اسماعیل بن‌حماد (1376ق)، الصحاح: تاج اللغه و صحاح العربیه، احمد عبدالغفور، ج5، چ اول، بیروت: دارالعلم للملایین.
  8. حر عاملی، محمد بن‌حسن (1409ق)، تفصیل وسائل‌الشیعه إلى تحصیل مسائل الشریعه، ج15، چ اول، قم: مؤسسۀ آل‌البیت (ع).
  9. خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی (1396)، ثلاث رسائل فی الجهاد: الأمان و الصابئه و المهادنه، چ اول، تهران: فقه‌روز.
  10. خویی، آیت‌الله سیدابوالقاسم (1410ق)، منهاج الصالحین، ج1، چ بیست‌وهشتم، قم: مدینه‌العلم.
  11. خویی، آیت‌الله سید ابوالقاسم (1422ق)، موسوعه الإمام الخوئی: مبانی تکمله المنهاج، ج42، چ اول، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام‌الخوئی.
  12. راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن‌محمد (1412ق)، مفردات ألفاظ القرآن، چ اول، بیروت: دارالقلم.
  13. الزحیلی، وهبه (1404ق)، الفقه‌الإسلامی و ادلته، چ اول، دمشق: دارالفکر.
  14. ----------- (1419ق)، آثار الحرب فی الفقه‌الإسلامی (دراسه مقارنه)، چ سوم، دمشق: دارالفکر.
  15. سبحانى، آیت‌الله جعفر (1387)، الموجز فی أصول الفقه، چ چهاردهم، قم: مؤسسة الامام‌الصادق (ع).
  16. سبزواری، آیت‌الله سیدعبدالأعلی (1413ق)، مهذّب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام، ج15، چ چهارم، قم: مؤسسة المنار.
  17. شهید اول، محمد بن‌مکى‌ (1410ق)، اللمعه الدمشقیه فی فقه الإمامیه، چ اول، محمدتقى مروارید، بیروت: دارالتراث و الدارالإسلامیه.
  18. شهید ثانى، زین‌الدین بن‌على (1410ق)، الروضه البهیه فی شرح اللمعه‌الدمشقیه، سیدمحمد کلانتر، ج2، چ اول، قم: کتابفروشى داورى.
  19. شیخ طوسى، ابوجعفر، محمد بن‌حسن‌ (1387ق)، المبسوط فی فقه‌الإمامیه، سید محمدتقى کشفى‌، ج2،4و7، چ سوم، تهران: المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثارالجعفریه‌.
  20. شیخ طوسى، ابوجعفر، محمد بن‌حسن‌ (1400ق)، النهایه فی مجرد الفقه والفتاوی، چ دوم، بیروت: دارالکتاب العربی.
  21. شیخ کلینی، محمد بن یعقوب (1387)، الکافی (دارالحدیث)، مرکز بحوث دارالحدیث، قسم احیاء التراث. محقق محمدحسین درایتی، چ اول، ج9، قم: مؤسسة علمی فرهنگی دار الحدیث و سازمان چاپ و نشر.
  22. صاحب جواهر، محمدحسن نجفی (1404ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، عباس قوچانی، ج21، 28 و 35، چ هفتم، بیروت: دارإحیاء التراث‌العربی.
  23. عراقی، آقاضیاء (1417ق)، نهایه الأفکار، محمدتقى بروجردى،‏ ج1، چ سوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  24. علامه حلی، حسن بن‌یوسف (1412ق)، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب‌، ج14، چ اول، مشهد: مجمع البحوث‌الإسلامیه.
  25. علامه حلی، حسن بن‌یوسف (1413ق[الف]) الف. قواعد الأحکام فی معرفه الحلال و الحرام‌، ج1، چ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  26. علامه حلی، حسن بن‌یوسف (1413ق[ب]). مختلف الشیعه فی أحکام الشریعه، ج4، چ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  27. علامه حلی، حسن بن‌یوسف (1414ق)، تذکره الفقهاء (ط-الحدیثه)، ج9، چ اول، قم: مؤسسة آل‌البیت (ع).
  28. علامه حلی، حسن بن‌یوسف بن‌مطهر اسدى (1420ق)، تحریر الأحکام الشرعیه على مذهب الإمامیه، ابراهیم بهادری، ج2، چ اول، قم: مؤسسة امام‌ صادق (ع).
  29. کاشف‌الغطاء، شیخ جعفر (1422ق)، کشف‌الغطاء عن مبهمات شریعه الغراء، ج4، چ اول، قم: انتشارات دفتر تبلیغات‌اسلامی.
  30. محقق حلی، نجم‌الدین جعفر بن‌حسن‌ (1408ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام‌، ج1، چ دوم، عبدالحسین بقال‌، قم: مؤسسة اسماعیلیان‌.
  31. محقق کرکی، على بن‌حسین‌ (1414ق)، جامع‌المقاصد فی شرح‌القواعد‌، ج3، چ دوم، قم: مؤسسة آل‌البیت.
  32. مظفر، آیت‌الله محمدرضا (1430ق)، أصول الفقه (طبع انتشارات اسلامى)، ج1، چ پنجم، قم: مؤسسة النشرالاسلامی.
  33. مکارم شیرازی، آیت‌الله ناصر (1385)، الفتاوی الجدیده، ابوالقاسم علیان‌نژادی، ج3، چ دوم، قم: مدرسة الامام علی‌.
  34. مؤسسه دائرةمعارف الفقه اسلامی (1431ق)، موسوعه الفقه‌الإسلامی طبقاً لمذهب اهل البیت، ج17، چ1، قم: مؤسسه دائرةمعارف الفقه‌اسلامی.

 

  1. انگلیسی
  2. A) Books
  3. Abde Boroujerdi, Mohammad (2001), Generalities of Islamic Law, 1st Edition, Tehran: Roham Pub (In Persian).
  4. Abu al-Salah Halabi, Taqiyat al-Din (1983), Al-Kafi fi al-Fiqh, Reza Ostadi, 1st Edition, Esfehan: Emam Ali Library (In Arabic).
  5. Abu Jaib, Saadi (1987), Dictionary of jurisprudence for language and terminology, 2nd Edition, Damascus: Dar al-Fikr Publications (In Arabic).
  6. Allama Helli, Hassan Bani Yusuf (1991), Montaha al-Matalib, Vol. 14, 1st Edition, Mashhad: Islamic Research Association (In Arabic).
  7. Allama Helli, Hassan Bani Yusuf (1992]a[), al-Qawaed al-Ahkam, Vol. 1, 1st Edition, Qom: Islamic Publications Office (In Arabic).
  8. Allama Helli, Hassan Bani Yusuf (1992]b[), Mokhtalaf al-Shia, Vol. 4, 2nd Edition, Qom: Islamic Publications Office (In Arabic).
  9. Allama Helli, Hassan Bani Yusuf (1993), Tazkereh al-Fiq, Vol. 9, 1st Edition, Qom: Aal-o-al-bait Institution (In Arabic).
  10. Allama Helli, Hassan bin Yusuf bin Motahar Asadi (1999), Tahrir al-Ahkam al-Shari'ah, Ibrahim Bahadori, Vol. 2, 1st Edition, Qom: Imam Sadegh Institute (In Arabic).
  11. Amid Zanjani, Abbas Ali (2000), Political Jurisprudence, Vol. 3, 4th Edition, Tehran: Amirkabir Pub (In Persian).
  12. Bojnurdi, Seyyed Hassan Ibn Aqabzorg Mousavi (1998), Al-Qawaed AlFiqhiah, 1st Edition, Qom: Al-Hadi Publishing (In Arabic).
  13. Daneshpajooh, Mostafa (2002), Islam and Private International Law (Citizenship and Status of Foreigners), 1st Edition, Qom: Printing and Publishing Center of the Ministry of Foreign Affairs and Research Institute and University (In Persian).
  14. Hur Ameli, Muhammad ibn Hassan (1988), Tafsil Vasail Al-Shia, Vol. 15, 1st Edition, Qom: Al-Albayt Institute (In Arabic).
  15. Ibn Idris, Muhammad (1989), Al-Sarair Al-Hawi li Taqrir Al-Fataawi, Vol. 1, 2nd Edition, Qom: Islamic Publishing Institute (In Arabic).
  16. Ibn Manzoor, Muhammad ibn Makram (1993), Lisaan-o-alarab, vol. 13, 3rd Edition, Beirut: Dar Sadr Publications (In Arabic).
  17. Ibn Saeed Hali, Yahya (1984), Al-Jame 'for Sharia, Ja'far Sobhani, 1st Edition, Qom: Sayyid al-Shuhada Institute (In Arabic).
  18. Iraqi, Aqadia (1996), Nahayah al-Afkar, Mohammad Taqi Boroujerdi, Vol. 1, 3rd Edition, Qom: Islamic Publications Office (In Arabic).
  19. Johari, Ismail Ibn Hammad (1956), Al-Sahah: Taj al-Lugha and Sahah Al-Arabiya, Ahmad Abdul Ghafoor, Vol. 5, 1st Edition, Beirout: Dar Al_Elm Publications (In Arabic).
  20. Kashif al-Ghita', Sheikh Ja'far (2001), Kashf al-Ghatta' on the ambiguities of Sharia, Vol. 4, 1st Edition, Qom: Islamic Propagation Office Publications (In Arabic).
  21. Khamenei, Seyyed Ali (2009), Ajwibah Al-Istiftāhāt, 55th Edition, Tehran: International Publications co (In Persian).
  22. Khamenei, Seyyed Ali (2017), Three treatises on jihad: Al-Aman, Al-Sabeeh and Al-Mahdaneh, 1st Edition, Tehran: Fiqh-e-Ruz Publishing (In Arabic).
  23. Khoei, Seyyed Abolghasem (1989), Minhaj Al-Saleheen, Vol. 1, 28th Edition, Qom: Madinah al-Alam Publications (In Arabic).
  24. Khoei, Seyyed Abolghasem (2001), Mosouah Emam al-Khoei, Vol. 42, 1st Edition, Qom: Khoei Works Institute (In Arabic).
  25. Khomeini, Seyyed Rouhollah (2003), Towzih Al-Masaeel, Vol. 2, Qom: Qom: Office of Islamic Publications affiliated with the Society of Teachers of the Seminary of Qom (In Persian).
  26. Khomeini, Seyyed Rouhollah (2010), Sahife Emam, 5th Edition, Tehran: The Institute for compilation and publication of Imam Khomeini’s Works (In Persian).
  27. Makarem Shirazi, Nasser (2006), al-Fatawi al-Jadidah, Abu al-Qasim Aliannejad, vol. 3, 2nd Edition, Qom: Imam Ali School (In Arabic).
  28. Mohaqeq Helli, Najmuddin Ja'far ibn Husaynah (1987), Sharia of Islam in matters of halal and haram, Vol. 1, 2nd Edition, Esmaeelian Institute (In Arabic).
  29. Mohaqeq Karki, Ali Ibn Husaynah (1993), Jame'at al-Maqassid fi Sharh al-Qawa'idah, Vol. 3, 2nd Edition, Qom: Aal-o-al-bait Institution (In Arabic).
  30. Muzaffar, Mohammad Reza (2008), Osoul al_fiqh, Vol. 1, 5th Editin, Qom: Islamic Publishing Institute (In Arabic).
  31. Raqib Isfahani, Abu al-Qasim Hussein ibn Muhammad (1991), Vocabulary of the words of the Qur'an, 1st Editin, Beirut: Dar al-Qalam Publications (In Arabic).
  32. Sabzevari, Seyyed Abdul Ali (1992), Mohazzab al_Ahkam, vol. 15, 4th Edition, Qom: Al-Manar Institute (In Arabic).
  33. Sahib Jawahir, Mohammad Hassan Najafi (1983), Jawahir al-Kalam fi Sharh Sharia al-Islam, Abbas Quchani, Vol. 21, 28 & 35, 7th Edition, Beirut: Dar al-torath Publishing (In Arabic).
  34. Shahid-e-Awal, Muhammad ibn Makkah (1989), Al-Lama'a al-Damashqiyya fi Fiqh al-Imamiyyah, 1st Edition, Beirut: Dar al-Torath Publishing (In Arabic).
  35. Shahid-e-Thani, Zayn al-Din ibn 'Ali (1989), Al-Rawdha al-Bahiyya in the explanation of Al-Lama'a al-Damashqiyya, Sayyid Muhammad Kalantar, Vol. 2, 1st Edition, Qom: Davari Bookstore (In Arabic).
  36. Sheikh Koleini, Muhammad ibn Ya'qub (2008), Al-Kafi (Dar al-Hadith), Mohaghegh Mohammad Hossein Drayati, Vol. 9, 1st Edition, Qom: Dar Al-Hadith Scientific Scientific Institute and Publishing Organization (In Arabic).
  37. Sheikh Tusi, Abu Ja'far, Muhammad ibn al-Hasna (1967), al-Mabsout fi al-Fiqh al-Emamiah, Sayyid Muhammad Taqi Kashfi, Vol. 2, 4 & 7, 3rd Edition, Tehran: al-Mortazawiah Library (In Arabic).
  38. Sheikh Tusi, Abu Ja'far, Muhammad ibn al-Hasna (1979), al-Nahayah fi al-Fiqh, 2nd Edition, Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi Publishing (In Arabic).
  39. Sobhani, Ja'far (2008), Al-Mujaz in Osoul al-Fiqh, 14th Edition, Qom: Al-Imam Al-Sadiq Institute (In Arabic).
  40. Zuhaili, Wahba (1983), Islamic Jurisprudence and It's Routs, 1st Edition, Damascus: Dar al-Fikr Publications (In Arabic).
  41. Zuhaili, Wahba (1998), War in Islamic Jurisprudence (Comparative Study), 3rd Edition, Damascus: Dar al-Fikr Publications (In Arabic).

 

  1. B) Articles
  2. Alipanah, Alireza & Bakshloo, Reza & Mehrabizadeh, Alireza (2020), "The Status of Unrecognized Religious Minorities in the Constitution of the Islamic Republic of Iran: Islamic Jurisprudential-Legal Review", Journal of Legal Studies, Vol. 12, Issue 12, pp. 218-191 (In Persian).
  3. Haji Deh-Abadi, Ahmad (2003), “Rethinking of Muslim Qisas against Kafir”, Nameye Mofid Journal, No. 40, pp. 39-62 (In Persian).
  4. Mousavi Bojnourdi, Seyed Mohammad (2000), "Guarantee contract and its role in civil law", Matin Research Journal, Vol. 7, pp. 88-37 (In Persian).

 

  1. C) Documents
  2. Kaabi, Abbas (2016), "Analysis of the principles of the Islamic Republic of Iran, analysis of the principles of the thirteenth principle of the Constitution", Guardian Council Research Institute, Series No: 13950011 (In Persian).