فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران

دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

شماره جاری

بر اساس شماره‌های نشریه

بر اساس نویسندگان

نمایه نویسندگان

نمایه کلیدواژه ها

درباره نشریه

اعضای هیأت تحریریه

اهداف و چشم‌انداز

اخبار و اعلانات

پرسش‌های متداول

پیوندهای مفید

راهنمای نویسندگان

راهنمای نحوه ارسال مقاله

فهرست داوران

قابلیت دادخواهی از حقوق اقتصادی و اجتماعی بشر بر مبنای قوانین اساسی؛ نگاهی ویژه بر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق عمومی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد حقوق بشر دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22059/jplsq.2025.386080.3638

چکیده

حقوق اقتصادی و اجتماعی بشر از بنیادی‌ترین نیازهای انسان حمایت می‌کند مع‌الوصف عللی از جمله تدریجی‌بودن، ابهام و کمبود منابع سبب شده است تا اندیشمندان و نهادهای اجرایی این حقوق را قابل دادخواهی ندانند؛ بنابراین پژوهش فعلی با توسل به روش توصیفی‌ـ تحلیلی و مراجعه به اسناد، آرا و نظریات مکتوب، نخست در پی آن است که قابلیت دادخواهی یا عدم آن را در رابطه با این حقوق کشف کند و سپس جایگاه متن قانون اساسی یک کشور را، با توجهی ویژه به قانون اساسی ایران، در شناسایی و متعاقباً قابل دادخواهی خواندن حقوق یادشده بسنجد. فرجام آنکه اولاً مستندات موجود دیدگاه نبود قابلیت دادخواهی را تضعیف و بر تضمین و جبران این حقوق از طریق نظارت قضایی صحه می‌گذارند؛ ثانیاً متن قانون اساسی اصلی‌ترین سند در شناسایی این حقوق است که در مواردی خود به‌تنهایی می‌تواند مبنای اقامۀ دعوا قرار گیرد و یا با تفاسیر قضات از متن آن، امکان جبران قضایی حقوق اخیر وجود خواهد داشت؛ ثالثاً قانون اساسی ایران اگرچه تعداد قابل توجهی از حقوق اقتصادی و اجتماعی را دربرمی‌گیرد، به جز حق مالکیت سایر حقوق را قابل دادخواهی نخوانده و برای تضمین آن‌ها باید راه‌حلّی غیر از استمساک به متن قانون اساسی جستجو کرد؛ در زمینۀ کنونی دیوان عدالت اداری بر پایۀ اصل 173 نقش مؤثری در متعهد کردن دولت ایران و اجرای وظایفش در رابطه با حقوق بالا ایفا کرده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Justiciability of Human Economic and Social Rights Based upon the Constitutions; Special Focus on the Constitution of the Islamic Republic of Iran

نویسندگان [English]

  • Nader Mirzadeh Kouhshahi 1
  • Hossein Sayyad Abdi 2

1 Associate Professor, Department of Public Law, Faculty of Law and Political Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.

2 MA in Human Rights Law, Faculty of Law and Political Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.

چکیده [English]

Human Economic and Social Rights protect the fundamental needs of human beings; nevertheless, reasons, including progressiveness, vagueness, and restricted resources, have made scholars and the executive bodies consider these rights unjusticiable. This research, by using a Descriptive-Analytical method and referencing documents, cases, and theories, first tries to discover the justiciability of Economic and Social Rights and then analyses the textual status of constitutions, with special regard to the Constitution of Iran, for the purpose of specifying those rights and identifying them as justiciable. This research firstly concludes that available documents undermine the unjusticiability view and validate the enforcement of these rights by judicial review; secondly, the text of the constitutions is the primary instrument to specify the rights that either can be claimed based upon the text autonomously or judicial interpretation of the text would enforce the rights; Subsequently, it concludes, although a striking number of Economic and Social Rights has been enshrined in the Constitution of Iran, none of them is justiciable except for Right to Own Property hence fulfillment of them requires solutions excluding the text of the constitution; Furthermore Divan Edalat Edari (= Court of Administrative Justice), in accordance with Article 173 of the Constitution of Iran, has had a prominent role in the implementation and commitment of Iran's Government to the aforementioned rights.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Constitution
  • Human Rights
  • International Covenant on Economic
  • Social and Cultural Rights
  • Justiciability
مراجع
  1. فارسی

الف) کتاب‌ها

1.‌ برونستین، آرتورو (1393). حقوق بین‌الملل و تطبیقی کار. ترجمۀ سعیدرضا ابدی و اصلی عباسی. تهران: دراک.

2.‌ عباسی، بیژن (1395). حقوق بشر و آزادی‌های بنیادین. تهران: دادگستر.

3.‌ کریون، متیو سی. آر. (1387). چشم‌اندازی به توسعۀ میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی. ترجمۀ محمد حبیبی مجنده. قم: دانشگاه مفید.

4.‌ والاس، ربکا و مارتین ارتگا، الگا (1396). حقوق بین‌الملل. ترجمۀ سیدقاسم زمانی و مهناز بهراملو. تهران: شهر دانش.

5.‌ هکی، فرشید (1388). حقوق اقتصادی‌ـ اجتماعی بشر در ایران. تهران: شهر دانش.

 

ب) مقالات

6.‌ اسداللهی، صادق؛ گرجی ازندریانی، علی‌اکبر؛ عباسی، بیژن و نیاورانی، صابر (1399). تضمین قضایی و اخلاقی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران. پژوهش‌های اخلاقی، 11 (2)، 26-5.

7.‌ امیرارجمند، اردشیر و همتی، مجتبی (1386). بررسی و تحلیل تضمینات حقوق اقتصادی و اجتماعی بین‌الملل (حقوق رفاهی) در نظام‌های حقوقی داخلی. الهیات و حقوق، 23، 27-46.

8.‌ امینی‌پزوه، حسین و اسماعیلی، محسن (1395). تحلیل ماهیت و نظام حقوقی حاکم بر تعهدات دولت در میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامۀ دانش حقوق عمومی، 5 (14)، 69-94.

9.‌ جاوید، احسان و نیاورانی، صابر (1392). قلمرو حق سلامتی در نظام بین‌المللی حقوق بشر. فصلنامۀ پژوهش حقوق عمومی، 15 (41)، 47-70.

10- جلالی، محمد و سعیدی‌روشن، حمیده (1395). نقش دیوان عدالت اداری در صیانت از قانون اساسی. حقوقی دادگستری، 80 (94)، 117-140.

11.‌ چنانی، ناصر (1394). قضاوت‌پذیری حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی. بارسلونا: مقالۀ ارائه شده در کنفرانس بین‌المللی علوم مهندسی، هنر و حقوق.

12.‌ حیدرپور، حمیدرضا و تنها، ژیلا بزی (1396). جایگاه حق بر تأمین اجتماعی و حق بر سلامت و دادخواهی‌پذیری آن‌ها در اسناد بین‌المللی و در حقوق ایران. تهران: مقالۀ ارائه شده در یازدهمین کنگرۀ ملی پیشگامان پیشرفت.

13.‌ سادات اخوی، سیدعلی (1387). پیش‌نویس پروتکل اختیاری میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (4 آوریل 2008). فصلنامۀ حقوق، 38 (4)، 221-237.

  1. شهبازی، علی؛ رنجبر، احمد و صادقی، محمد (1402). عوامل مؤثر بر قابلیت مطالبۀ قضایی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی. فصلنامۀ مطالعات حقوق عمومی، 53 (4)، 2159-2183.
  2. ضرونی، داریوش؛ گرجی ازندریانی، علی‌اکبر و بهبودیان، بهروز (1401). استنادپذیری اصول قانون اساسی در آرای محاکم. فصلنامۀ پژوهش حقوق عمومی، 23 (74)، 69-105.

16.‌ عصمتی، زینب و کولیوند، حسن (1393). قابلیت دادرسی حق بر تأمین اجتماعی؛ مطالعۀ تطبیقی حقوق ایران و انگلستان در پرتو اسناد بین‌المللی حقوق بشر. حقوقی دادگستری، 78 (85)، 83-112.

17.‌ کوکبی سقی، فاطمه (1395). قابلیت دادخواهی حق بر سلامت در نظام حقوق بین‌الملل. فصلنامۀ حقوق پزشکی، 10 (37)، 7-33.

  1. مشرف جوادی، زهرا؛ زمانی، سید قاسم و ابراهیمی، زهرا (1401). قابلیت دادخواهی حق مسکن در نظام بین‌المللی حقوق بشر و حقوق ایران، فصلنامۀ مطالعات حقوق عمومی، 52 (3)، 1165-1184.

19.‌ همتی، تلما و طباطبایی، سیدمحمدصادق (1396). دادخواهی و حقوق شهروندی. فصلنامۀ مطالعات حقوق شهروندی، 3، 113-135.

2.‌ انگلیسی

  1. A) Books
  2. Boyle, K. (2020). Economic and Social Rights Law. New York: Routledge.
  3. Boyle, K. (2018). Models of Incorporation and Justiciability for Economic, Social and Cultural Rights. Scotland: Scottish Human Rights Commission.
  4. Cichon, M., & Hagemejer, K. (2006). Social Security for All: Investing in Global Social and Economic Development. Geneva: ILO Social Security Department.
  5. Langford, M. (2008). Social Rights Jurisprudence Emerging Trends in International and Comparative Law. New York: Cambridge University.

 

  1. B) Articles
  2. Addo, M. K. (1988). The Justiciability of Economic, Social and Cultural Rights. Commonwealth Law Bulletin, 14, 1425-1432.
  3. Agbakwa, S. C. (2002). Reclaiming Humanity: Economic, Social and Cultural Rights as the Cornerstone of African Human Rights. Yale Human Rights and Development Law, 5, 177-216.
  4. Agbor, A. A. (2017). Shifting the Matrix from Legal Passivity to a New Domestic Legal Order: Towards the Justiciability of Economic, Social and Cultural Rights in Cameroon. African Journal of International and Comparative Law, 25, 176-198.
  5. Ashiagbor, D. (2004). Economic and Social Rights in the European Charter of Fundamental Rights. European Human Rights Law Review, 1, 62-72.
  6. Chong, D. P. A. (2009). Five Challenges to Legalizing Economic and Social Rights. Human Rights Review, 10, 183-204.
  7. Choukroune, L. (2005). Justiciability of Economic, Social, and Cultural Rights: The UN Committee on Economic, Social and Cultural Rights' Review of China's First Periodic Report on the Implementation of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights. Columbia Journal of Asian Law, 19, 30-49.
  8. Cohen, M., & Dagenais, M. O. (2021). The Implementation of Economic, Social and Cultural Rights in Canada: Between Utopia and Reality. Constitutional Review, 7, 26-52.
  9. Dennis, M. J., & Stewart, D. P. (2004). Justiciability of Economic, Social and Cultural Rights: Should Be an International Complaints Mechanism to Adjudicate the Rights to Food, Water, Housing and Health?. The American Journal of International Law, 98, 462-515.
  10. Desai, D. (2009). Courting Legitimacy: Democratic Agency and the Justiciability of Economic and Social Rights. Interdisciplinary Journal of Human Rights Law, 4, 25-42.
  11. Dinokopila, B. R. (2013). The Justiciability of Socio-Economic Rights in Botswana. Journal of African Law, 57, 108-125.
  12. Ebadolahi, M. (2008). Using Structural Interdicts and the South African Human Rights Commission to Achieve Judicial Enforcement of Economic and Social Rights in South Africa. New York University Law Review, 83, 1565-1606.
  13. Handayani, I. (2018). Justiciability of Economic, Social and Cultural Rights in International Law and Its Future Implementation in Indonesia. Yustisia, 7, 451-474.
  14. Harvey, P. (2004). Aspirational Law. Buffalo Law Review, 52, 701-726.
  15. Jung, C.; Hirschl, R., & Rosevear, E. (2014). Economic and Social Rights in National Constitutions. The American Journal of Comparative Law, 62, 1043-1093.
  16. Khalil, A. (2019). Courting Economic and Social Rights in Palestine: Justiciability, Enforceability and the Role of the Supreme Constitutional Court. College of Law UAE University, 77, 1-29.
  17. Khan, U. M. (2016). The Justiciability of Economic, Social and Cultural Rights: Towards a Coherent Judicial Test. Human Rights Review, 4, 1-40.
  18. Kiema, W. (2019). A Case for Structural Interdicts in Enforcing Socio-Economic Rights in Kenya. Kenya Law Review, 7, 136-160.
  19. Kutigi, H. (2017). Towards Justiciability of Economic, Social, and Cultural Rights in Nigeria: A Role for Canadian-Nigerian Cooperation. Transnational Human Rights Review, 4, 125-145.
  20. Lichuma, C. O. (2021). In International Law We (Do Not) Trust: The Persistent Rejection of Economic and Social Rights As a Manifestation of Cynicism. In Cynical International Law?. edited by Baade, B.; Burchardt, D.; Feihle, P.; Köppen, A.; Mührel, L.; Riemer, L. & Schäfer, R.. Berlin: Springer, 195-214.
  21. Mabbett, D. (2008). Aspirational Legalism and the Role of the Equality and Human Rights Commission in Equality Policy. The Political Quarterly, 79, 45-52.
  22. Mapulanga-Hulston, J. K. (2002). Examining the Justiciability of Economic, Social and Cultural Rights. The International Journal of Human Rights, 6, 29-48.
  23. Mbuya, A. P. (2019). Justiciability of Economic, Social and Cultural Rights in Tanzania. East African Journal of Social and Applied Sciences, 1, 16-30.
  24. Mollah, M. A. I. H. (2020). Assessment into Feasibility of Ratifying the OP-ICESCR from the Context of Justiciability of Economic, Social and Cultural Rights in Bangladesh. International Human Rights Law Review, 9, 118-134.
  25. Nkongolo, C. JR. K. (2014). The Justiciability of Socio-Economic Rights under the African Charter on Human and Peoples' Rights: Appraisal and Perspectives Three Decades After Its Adoption. African Journal of International and Comparative Law, 22, 492-511.
  26. Nwobike, J. C. (2005). The African Commission on Human and Peoples’ Rights and the Demystification of Second and Third Generation Rights under the African Charter: Social and Economic Rights Action Center (SERAC) and the Center for Economic and Social Rights (CESR) v. Nigeria. African Journal of Legal Studies, 2, 129-146.
  27. Olayinka, O. F. (2019). Implementing the Socio-Economic and Cultural Rights in Nigeria and South Africa: Justiciability of Economic Rights. African Journal of International and Comparative Law, 27, 564-587.
  28. Omara, A. (2020). Enforcing Nonjusticiable Rights in Indonesia. Constitutional Review, 6, 311-337.
  29. Pasqualucci, J. M. (2008). The Right to a Dignified Life (Vida Digna): The Integration of Economic and Social Rights with Civil and Political Rights in the Inter-American Human Rights System. Hastings International and Comparative Law Review, 31,1-32.
  30. Shehu, A. T. (2013). The Enforcement of Social and Economic Rights in Africa: The Nigerian Experience. Afe Babalola University: Journal of Sustainable Development Law and Policy, 2, 101-120.
  31. Singh, S. (2020). Realizing Economic and Social Rights in Nepal: The Impact of a Progressive Constitution and an Experimental Supreme Court. Harvard Human Rights Journal, 33, 275-310.
  32. Stacey, R. (2017). Dynamic Regulatory Constitutionalism: Taking Legislation Seriously in the Judicial Enforcement of Economic and Social Rights. Notre Dame Journal of Law, Ethics & Public Policy, 31, 85-128.
  33. Tinta, M. F. (2007). Justiciability of Economic, Social, and Cultural Rights in the Inter-American System of Protection of Human Rights: Beyond Traditional Paradigms and Notions. Human Rights Quarterly, 29, 431-459.
  34. Trispiotis, I. (2010). Socio-Economic Rights: Legally Enforceable or Just Aspirational?. Opticon, 8, 1-10.
  35. Waqar Khan Arif, S. M. A. (2018). Economic, Social and Cultural Rights of Women: International Legal Framework, Justiciability and Challenges. International Journal of Law and Management, 1, 1-28.
  36. Whelan, D. J., & Donnelly, J. (2007). The West, Economic and Social Rights, and the Global Human Rights Regime: Setting the Record Straight. Human Rights Quarterly, 29, 908-949.
  37. Wiles, E. (2006). Aspirational Principles or Enforceable Rights - The Future for Socio-Economic Rights in National Law. American University International Law Review, 22, 35-64.
  38. Woods, J. M. (2003). Justiciable Social Rights as a Critique of the Liberal Paradigm. Texas International Law Journal, 38, 763-794.
  39. Young, K. G. (2008). The Minimum Core of Economic and Social Rights: A Concept in Search of Content. Yale Journal of International Law, 33, 113-176.

 

  1. C) Documents
  2. Committee on Economic, Social and Cultural Rights (CESCR). "INT/CESCR/GEC/4758/E, General Comment No. 3: The Nature of States Parties’ Obligations (Art. 2 (1))", 5th Session, 1990.
  3. Committee on Economic, Social and Cultural Rights (CESCR). "INT/CESCR/GEC/6430/E, General Comment No. 7: The Right to Adequate Food (Art. 11 (1))", 16th Session, 1997.
  4. Committee on Economic, Social and Cultural Rights (CESCR). "E/C.12/1998/24, General Comment No. 9: The Domestic Application of the Cevenant", 19th Session, 1998.
  5. Committee on Economic, Social and Cultural Rights (CESCR). "E/C.12/1999/5, General Comment No. 12: The Right to Adequate Food (Art. 11)", 20th Session, 1999.
  6. Committee on Economic, Social and Cultural Rights (CESCR). "E/C.12/1999/10, General Comment No. 13: The Right to Education (Art. 13)", 21st Session, 1999.
  7. Committee on Economic, Social and Cultural Rights (CESCR). "E/C.12/GC/19, General Comment No. 19: The Right to Social Security (Art. 9)", 39th Session, 2007.
  8. Committee on Economic, Social and Cultural Rights (CESCR). "E/C.12/GC/24, General Comment No. 24: State Obligations under the International Covenant on Economic Social and Cultural Rights in the Context of Business Activities", 61st Session, 2017.
  9. FAO Council. "Voluntary Guidelines to Support the Progressive Realization of the Right to Adequate Food in the Context of National Food Security", 127th Session, 2004.
  10. D) Cases
  11. African Commission on Human Rights, Communication No. 155/96, SERAC and CESR v. Nigeria, 2002.
  12. African Commission on Human Rights, Communication No. 241/2001, Purohit and Moore v. Gambia, 2003.
  13. European Committee of Social Rights, Complaint No. 13/2002, International Association Autisme-Europe (IAAE) v. France, 2003.
  14. Indian Supreme Court, 3 S.C.R. 545, Olga Tellis v. Bombay Municipal Corporation, 1985.
  15. Indian Supreme Court, 1 S.C.R. 594, Unni Krishnan v. State of Andhra Pradesh, 1993.
  16. Inter-American Commission on Human Rights, Case No. 12.249, Jorge Odir Miranda Cortez et al. v. El Salvador, 2009.
  17. Inter-American Court on Human Rights, Case No. 12.189, Dilcia Yean and Violeta Bosica v. Dominican Republic, 2005.
  18. South African Constitutional Court, [1997] ZACC 17, 1998 (1) SA 765, Soobramoney v. Minister of Health (KwaZulu-Natal), 1997.
  19. South African Constitutional Court, [2000] ZACC 19, 2001 (1) SA 46, South Africa v. Grootboom, 2000.
  20. South African Constitutional Court, (No. 2) [2002] ZACC 15, 2002 (5) SA 721, Minister of Health v. Treatment Action Campaign, 2002.
فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 02 فروردین 1406
فایل ها
سابقه مقاله
  • تاریخ دریافت: 06 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری: 23 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش: 15 اردیبهشت 1404
هم رسانی
ارجاع به این مقاله
آمار