فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران
دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

مطالعۀ تطبیقی جایگاه عقل در حقوق بین‌الملل اسلام و قید مارتنس در حقوق بین‌الملل بشردوستانه

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

میثم نوروزی 1
فاطمه کرمی 2

1 استادیار حقوق بین‌الملل عمومی، گروه حقوق، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان. ایران

2 دانشجوی مقطع دکتری حقوق بین‌الملل عمومی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان، همدان، ایران

https://doi.org/10.22059/jplsq.2025.372414.3482
چکیده
عقل به‌عنوان یکی از بارزترین ویژگی‌های منفصل‌کنندۀ انسان از حیوان، همواره در حیات او از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده و به‌عنوان منبعی در حقوق بین‌الملل اسلام جای گرفته است. قید مارتنز نیز به‌عنوان یـک قاعدة عرفی در حقوق بین‌الملل بشردوستانه در مقدمۀ کنوانسیون‌های ۱۸۹۹ و ۱۹۰۷م صلح لاهـه پذیرفته شده اسـت. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و به شیوۀ تطبیقی سعی دارد جایگاه عقل در حقوق بین‌الملل اسلام و قید مارتنز در حقوق بین‌الملل بشردوستانه را بررسی کند. با اینکه که عقل به‌عنوان یکی از منابع استنباط احکام شرعی معرفی شده است، ولی نوع کاربرد آن مورد اختلاف است (مباحث اختلافی مکتب حقوق طبیعی و مکتب پوزیتیویسم). قید مارتنز نیز گامی در جهت شناسایی اصول انسانی که مبتنی بر ندای وجدان عمومی نوع بشر هستند، برداشته است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که دو مفهوم عقل و قید مارتنز در حقوق بین‌الملل از حیث استناد در یک جایگاه قرار دارند و به‌عنوان قواعدی عرفی محسوب می‌شوند که هم در اسلام و هم در حقوق بین‌الملل بشردوستانه به آنها استناد می‌شود.

کلیدواژه‌ها

حقوق بین‌الملل اسلام
حقوق بین‌الملل بشردوستانه. عقل
قید مارتنز
ندای وجدان عمومی
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Position of Reason in Islam and the Martens Condition in International Humanitarian Law

نویسندگان English

Meisam Norouzi 1
Fatemeh Karami 2
1 Assistant Prof in public of international law, Department of law, Faculty of humanities, Bu-Ali Sina University, Hamadan, Iran
2 PhD student in Public International Law, Faculty of Humanities, Hamedan Branch of Islamic Azad University, Hamedan, Iran
چکیده English

Reason, as one of the most obvious features that separates mankind from animals, has always had a special place in humankind’s existence and has been placed as a source in Islamic international law. Martens clause is also accepted as a customary rule in international humanitarian law in the preamble of the Hague Peace Conventions of 1899 and 1907. The present study aims to investigate the place of reason in Islamic international law and the Martens clause in humanitarian international law with a descriptive-analytical method. Even though reason has been introduced as one of the sources of deriving Shari’a rulings, the type of its application is disputed (and remains a controversial topic between the school of natural law and the school of positivism). Martens' quote has also taken a step towards identifying principles of humanity that are based on the voice of the general conscience of mankind. The results of this research indicates that the two concepts of reason and Martens' clause are in the same position in terms of being referenced in international law and are considered as customary rules that are cited both in Islam and in international humanitarian law.

کلیدواژه‌ها English

Humanitarian international law
Islamic international law
Martens clause
reason
The call of public conscience
  1. فارسی

الف) کتاب‌ها

  1. جوادی آملی، عبدالله (1375). فلسفة حقوق بشر. قم: اسراء.
  2. صفایی، حسین (1393). مباحثی از حقوق بین‌الملل خصوصی. چ سوم، تهران: میزان.
  3. ضیایی بیگدلی، محمدرضا (1389). اسلام و حقوق بین‌الملل، کتابخانۀ گنج دانش.
  4. فلک، دیتر (1392). حقوق بشردوستانه در مخاصمات مسلحانه. چ سوم، ترجمۀ قاسم زمانی، تهران: شهر دانش.
  5. قریب، محمد (1394). نثر طوبی: دائره‌المعارف لغات قرآن مجید. چ ششم، تهران: اسلامیه.
  6. کاشفی، محمدرضا (1386). کلام شیعه. چ اول، تهران: پژوهشگاه تهران و فرهنگ اسلامی.
  7. مطهری، مرتضی (1377). عدل الهی. تهران: صدرا.
  8. مکارم شیرازی، ناصر(1382). جلوۀ حق (بحثی پیرامون صوفیگری در گذشته و حال). چ چهارم. قم: انتشارات علی بن ابیطالب (ع).

 

ب) مقالات

  1. ابراهیمی، علیرضا (1400). فقدان دلیل عقل در فرایند هنجارسازی قواعد بین‌المللی، پژوهش‌های فقهی، 17(2).
  2. بحرینی، علی؛ قاری سید فاطمی، سیدمحمد (1400). ویژگی‌های انسان از منظر نویسندگان اعلامیة جهانی حقوق بشر. فصلنامۀ مطالعات حقوق عمومی، 51(2)، 519-535.
  3. بشیره، صادق؛ محمدزاده، ساوالان (1400). جایگاه و کارکرد عقل در فقه اسلام و حقوق بین‌الملل. کنگرۀ علمی پژوهشی فقه، حقوق، روانشناسی، علوم تربیتی.
  4. بیگ‌زاده، ابراهیم؛ تاور، اسماعیل (1396). سهم دیوان بین‌المللی دادگستری در تجلی مفهوم بشریت. مجلۀ حقوقی بین‌المللی، 34(57)، 7-28.
  5. بیگ‌زاده، ابراهیم؛ تاور، اسماعیل (1398). مفهوم بشریت در آیینۀ مکاتب حقوق بین‌الملل؛ جدال رویکرد مدیریت‌گرا در برابر طرح انسانی شدن. مطالعات حقوق تطبیقی، 10(1)، 69-92.
  6. پارسانیا، حمید (1390). فلسفة حقوق بشر از دیدگاه آیت الله جوادی آملی. فصلنامة اسرا، 3(3)، 129-146.
  7. جهان مهین، شکراالله (1389). منزلت عقل در روایات. مجلۀ عقل و دین، 2(2)، 53-66.
  8. حسینی، محمد؛ راعی دهقی، مسعود (1395). معناشناسی «وجدان انسانی» در اسناد بین‌المللی. فصلنامۀ مطالعات حقوق عمومی، 46(2)، 441-463.
  9. دهقانی، پریسا؛ رمضانی قوام‌آبادی، محمدحسین؛ علی‌پور، محمدرضا (1400). مدخل‌های ورود و کارکردهای شرط مارتنز در حقوق کیفری بین‌المللی. پژوهش حقوق کیفری، 9(35)، 203-237.
  10. زرنشان، شهرام (1397). نسبت میان شرط مارتنز و حقوق بشر در نظم حقوقی بین‌المللی جدید. فصلنامۀ مطالعات حقوق عمومی، 48(2)، 319-338.
  11. زمانی، سید قاسم؛ پیری، حیدر (1391). کارکرد منافع ملی حیاتی در حوزه‌های انسانی حقوق بین‌الملل: حقوق بشردوستانه. مجلۀ حقوقی دادگستری، 76(79)، 39-71.
  12. عزیزی، آریا (1397). شناسایی از دیدگاه حقوق بین‌الملل اسلام و حقوق بین‌الملل معاصر. نشریۀ قانون یار، 2(6)، 457-483.
  13. قائدان، اصغر؛ شریفی طرازکوهی، حسین؛ باقری، سمیه (1393). قواعد حقوق جنگ در اندیشۀ فقهای شیعه و مقایسۀ آن با قوانین حقوق بشردوستانه در عصر حاضر. فقه و مبانی حقوق اسلامی، (2).
  14. محمدزاده، علی‌اکبر؛ عندلیب، حسین؛ سیاحت اسفندیاری، عابدین (1394). جایگاه و کاربرد عقل و عقلانیت در فقه و حقوق اسلامی و حقوق غربی. دومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در مدیریت، اقتصاد و علوم انسانی.
  15. ورکی البرزی، مسعود (1386 )، حقوق بشر و حقوق بشردوستانه. فصلنامۀ حقوق اساسی، (8).

 

  1. عربی

- کتاب‌ها

  1. طباطبایی، محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیرالقرآن. چ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  2. فراهیدی، خلیل‌بن احمد (1409ق). العین. تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی. چ اول، قم: دارالهجره.
  3. مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار ائمة الاطهار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.

4 هاشمی، محمود (1405ق). بحوث فی علم الاصول (تقریرات درس آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر). چ دوم، قم: مکتب الأعلام الإسلامی.

 

  1. انگلیسی
  2. A) Books
  3. Askin, K. (1997). War Crimes Against Women: Prosecution in International War Crimes Tribunals. Martinus Nijhoff Publishers.
  4. Fennimore, M. (1996). National Interests in International Society. Ithaca, New York: Cornell University Press.
  5. Abi-Saab, G. (1986). Conflits armes non internationaux. in: Les dismensions internationals du droit humanitaire, UNESCO, Pedone, Paris.
  6. Hoffmann, T. (2006). Dr.Opinio Juris and Mr.State Practice: The Strange Case of Customary International Humanitarian Law. Budapest.
  7. Kretzmer, D. (2003). The Occupation of Justice presents the first comprehensive discussion of the Supreme, Quoted in: Pengon: Stop the Wall in Palestine, Palestine.
  8. Lindholm, T. (1999). Article ono of the UDHR, part of the Book Absjorn Eide and Gudmundur Alfredson, The Universal Declaration of Human Rights: a Common Standard of Achievement, Martinus Nijohff Publishers.
  9. Ramcharan, R. & Ramcharan, B. (2019). Asia and the Drafting of the Universal Declaration of Human Rights. Palgrave Macmillian.
  10. Wilhelm, R,J. (1972). Problems relatifs a la protection de la personne humainne par le droit international dans les conflits armes ne presentant pas un caractere international. RCDI, tome 137.
  11. Simma, B. & Aleston, P. (1988-89). The sources of Human Rights Law: Custom, Jus Cogens, and General Principles. Astralian Yearbook of International Law.
  12. Flek, D. (2012). Humanitarian Rights in Armed Conflicts. translator: Ghasem Zamani, Tehran, Shahr Danesh, third edition.

 

  1. B) Articles
  2. Bodansky, D. (1995). Customary (and Not So Customary) International Environmental Law. Indian Journal of Global Legal Stud. 3, 105.
  3. D'Amato, A.A. (1987). Trashing Customary International Law. American Journal of International Law. 81(1), 101-105. https://doi.org/10.2307/2202136
  4. Roberts, E. (2001). Traditional and Modern Approaches to Customary International Law: A Reconciliation. American Journal of International Law. 95(4), 757-791. https://doi.org/10.2307/2674625
  5. Fidler, D.P. (1996). Challenging the Classical Concept of Custom. German Yearbook of International Law. 46, 198-248. https://doi.org/10.1057/9780230629301_4
  6. Lippman, M. (2000). Humanitarian Law: War on Women. Michigan State University DCL Journal of International Law. 9(1), 33-120.
  7. Meron, T. (2000). The Martens Clause Principles of Humanity, and Dictates of Public Conscience. American Journal of International Law. 94(1), 78-89. https://doi.org/10.2307/2555232
  8. Mundis, D. (2001). The Legal Character and Status of the Rules of Procedure and Evidence of the ad hoc International Criminal Tribunals. International Criminal Law Review. 1(3-4), 191-239. https://doi.org/10.1163/15718120121002621
  9. Pictet, J. (1979). The Fundamental Principles of the Red Cross: Commentary. International Review of the Red Cross. 20(218), 250-255. https://doi.org/10.1017/S0020860400089476
  10. Salter, M. (2012). Reinterpreting Competing Interpretations of the Scope and Potential of the Martens Clause. Journal of Conflict & Security Law. 17(3), 403-437. https://doi.org/10.1093/jcsl/krs013
  11. Veuthey, M. (2003). Public Conscience in International Humanitarian Action, Refugee Survey Quarterly. 22(4), 197-224.
  12. Weil, P. (1983). Towards Relative Normativity in International law?. American Journal of International Law. 77(3), 413-442. https://doi.org/10.2307/2201073
فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران
دوره 56، شماره 1 - شماره پیاپی 45
بهار 1404
بهار 1405
صفحه 391-420

  • تاریخ دریافت 23 اسفند 1402
  • تاریخ بازنگری 24 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 15 بهمن 1403

صفحه اصلی

اصول اخلاقی انتشار مقاله

فرایند ارزیابی و پذیرش مقالات

ارسال مقاله

بانک‌ها و نمایه‌نامه‌ها

تماس با ما